درێژەی بەشی بیست و پێنج…
١. لەسەرەتاوە هەتا دەسپێکی سەدەکانی ناوەڕاست.
ئەم خولە درێژترین و لەهەمان کاتدا سەرەکیترین دەورانی مێژوو لەخۆ دەگرێ کە بە سەرەتای چاخی مرۆڤایەتیش ناسراوە. زۆرێک لە ڕەگ و بنجی مێژووی مافەکانی مرۆڤ لەم سەردەمەدا دەست پێدەکات و دەگوورێ، دەرکەوتن و خولقاندنی یەکەم دەستنووسەکانی مرۆڤ لە پەنا دەرخستنی پەروەردەی مافی مرۆڤی ئایینە خوایەکان لەم چاخەدا بەرچاو دەکەوێ.
وەک لە سەرچاوەکانی مێژوودا باس دەکرێ یەکەم کەس “حاموڕابی” خونکاری مەزنی بابیلۆنییەکان(١٧٩٢-١٧٥٠پ.ز) بوو کە لە ساڵی ١٧٣٠ی بەرلە زایین لە ٢٨٢ بڕگە دا یەکەم دەقی حقوقی و یاسایی نووسیوە، ئەم نووسراوەیە بە پێی ئەوەیکە لە چوراچێوەی دابودەستوور و ڕێسای دەستەڵات بەسەر پێوەندییە مرۆڤییەکان نووسراوە دەکرێ دەگەڵ مافەکانی مرۆڤی ئەمڕۆ پێک بگرین. بەتایبەت لە ٦١٣ بڕگەی تایبەت بە لایەنی حقوقی و پشتیوان لە مافی مرۆڤ باسی کۆمەڵیک شت کراوە، کۆی گشتی ئەم یاسایانە بریتین لە ڕێساگەلێک بۆ پاراستنی مافی وەک بازرگانی، سامان و ماڵ، پیشە، کار، بنەماڵە و ئەشکەنجەی جەستەییە کەهەرکام لەوانە بە جیا باس دەکات. پێشگرتن بە چەوساندنەوەی ژن لەلایەن پیاو و مێتۆدی قەزایی تەکووزمەند و ورد لە تایبەتمەندییەکانی ئەم یاسایانەن، هەرچەند هەندێک لە زانایایی بواری مێژوو ڕەخنە لەم بۆچوونە دەگرن و پێیان وایە کە ئەمە مانۆڕێکی شاهانە بووە بۆ خۆنیشان دان و جیلوەی جوانی دەستەڵاتی ئەم خونکارەیە، بەڵام خۆ هەرنەبێ نووسینەوە و هێنانە بەرباسی ئەم پرسە لە کۆمەڵگای چەند هەزار ساڵ پێش وەک کردەوەیەکی ناوازە سەیر دەکرێ و دەبێ باسی بکرێت.
دووهەم کەس بە ڕوانگەی ئایینییەوە باسی لە هەنێک ماف و ڕێسای تایبەت بە ژیان و بنەماڵە و کۆمەڵگا کردووە، هاڤی مووسا-یە، لە کۆتاییەکانی هەزارەی دووهەم(١١٥٠)، مووسا کە هەڵقولاوی کۆمەڵگایەکی نەریتی جوولەکە بوو، کۆمەڵێک یاسای لە دە برگە(دە فەرمان) بۆ خەڵکی خۆی نووسییەوە کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پێوەندییەکان و ژیانی کۆمەڵگا دانا، بەشێک لەو ڕێسایانەی هاڤی مووسا بریتین لەوەیکە: دزی مەکەن، شاهیدی بە درۆ مەدەن، کەس مەکوژن، زینا مەکەن، چاوتان لە ماڵی کەس نەبێ و نامووسی جینار و هاوسێ بپارێزن، ڕێزی دایک و باوکان بگرن و … هەرچەند ئەم ڕێسایانە بە نێرینی ئۆلی هاتە نێو کۆمەڵگا بەڵام بۆ پێشگرتن و ڕێز لێنان لە مافی مرۆڤ کاریگەری خۆی هەبووە.
سێهەم کەس کە دەگوترێ بە نووسینەوەی جاڕنامەیەک مێژووی بۆ خۆی و نەتەوەکەی تۆمار کردووە، کەسێک بووە بەناوی کوروش(سایرووس) بەڵام بە هۆی ئەوەیکە شک و گومانی زۆر لەسەر ئەم بۆچوونە هەیە و چەواشەکاران مێژوویان بە قازانجی قەومێکی دیار شێواندووە ئێمە خۆ لەوباسە کە قسەی زۆر لەسەر دەبوێرین….
