۳۰ی خاکەلێوەی ساڵی ۱۴۰۰ ھەتاوی
آموزش وردپرس

وانەکانی مافی مرۆڤ بەشی (٢٧) شاروخ حەسەنزادە

درێژەی بەشی بیست و حەوت…

دواتر ئەوە ڕۆمییەکان بوون کە بە بڵاوکردنەوەی ١٢ سواڵەتەکە، بناخەیان بۆ مافەیلی بنیام داڕشت؛ کە دواتر زۆربەی وڵاتانی ئورووپایی چاویان لەم شێوەیە کرد و وەک ژێرخانێکی تۆکمە بیناکەیان لەسەر دانا. ئەم سواڵەتانە بەرلە هەموو تشتێک ئاماژەیان بە نایەکسانی چینی دەرەبەگ و دەوڵەمەند و ناڕەزایەتی چینی ڕەشۆکی لەهەمبەر خوێندن و پێگەیشتن دەکرد. ئەم سواڵەتانە لە ساڵەکانی ٤٥٠ و ٤٥١ی بەرلە مەسیح لەلایەن دەستەیەکی دە کەسی ئامادە کرابوو. مافی مرۆڤی یۆنانی لە بەستێنێکی بیروهزری فەلسەفی پێشرەو خۆی دەرخست. ماکی وەک بەشداری و شەڕاکەت، دەستەڵاتی یاسا، دادپەروەری قەزایی، مافی خاوەنداریەتی و ئازادی ڕادەربڕین هێمایەک لە بوونی مافەکانی مرۆڤ و پێناسەیەیەک بوو لای یۆنانییە قۆجییەکان. یاساگەلی “سۆلۆن” بیرمەندی یۆنانی لە سەدەی شەشی پێش زایین سیلەی چاوێکی بە ئازادی و دادپەروەری هەبووە. یۆنانییەکان، مافی تیۆری وەک هەوێنێک لە سرووشتی ئینسان و هاوڕێ دەگەڵ خودی مرۆڤ و ڕێساکان و پێویستییەکانی جیا لە شێواز و یاسای حقوقی بابەتەکە دەزانی و پێناسەیان دەکرد.
لەوکاتەوە مافەکانی مرۆڤ، لە ڕوانگەی فەیلەسوفان بە دەوری چەمک گەلی تر ڕاڤە دەکران. “ئاڵپین” لە پێشەکی کتێبی “ژۆستینین”، مافی مرۆڤ وەک پاراستنی ڕەوشی خەڵک و هەڵبەت بۆ هەموو گیانلەبەرەکان نەک هەر ئینسان دەزانی. “سوقڕات” پێێ وابوو مرۆڤ بەرئەمری یاسای سرووشتییە و مافی جێ باسی مرۆڤ وەک مافی ئازادییش دەبێ چاو لەم ڕێسایە بکا. “ئەرەستوو” بەرامبەری لە گوێڕایەڵی و دەستەڵاتداری بە یەکێک لە گرنگترین باسەکانی مافی مرۆڤ دەزانی. “زێنۆن” فەیلەسووفی یۆنانی نیوەی دووهەمی سەدەی چووارەم(پ.ز) لەسەر چییەتی مرۆڤەکان پێداگری دەکرد و سیستەمی چینایەتی ڕەد دەکردەوە.
“سیسرۆن” لە بیرمەندانی ڕێبازی “ڕەواقییون”، تەکووزی دەکردە سەر ئازادی وەک گرنگترین مافی ئینسانی، لەم دەورە مێژووییە، ڕوانگەکانی “لائۆتێسێ” و “بوودا” لەمەڕ مافی بەختەوەری و ئازادی، هەروەها پێداگری “کۆنفۆسیووس” لەسەر دادپەروەری جێگای سەرنج و بایەخە.
بە چاوخشاندنێکی خێرا بە باوەڕەکانی مافەیلی مرۆ، لەم دەورانە دیرۆکییەدا ڕۆڵی داگیرکاری و شەڕی وڵاتان، بۆشایی پێویستیی مافەکانی مرۆڤ بەرچاوە. جگە لەمەش بۆچوونە فەلسەفییەکان وەک یەکەم هەوڵەکانی بنچینەیی بۆ دەرکی مافی مرۆڤ زیاتر خۆ دەنوێنێ. بیر و ڕوانین و باوەڕەکان دەگەڵ شوێنەواری مافەکانی مرۆڤی ئەم چاخە نەتەنیا بەستێن خولقێنی دەورانەکانی مێژوویی دیکەیە بەڵکوو بناخەی فەلسەفی ناسینی مافەیلی بەشەر لە ماوەی سەدەکانی دواتریش وێنا دەکات.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *