ن: شارۆخ حەسەنزادە
دیاردەی خۆکوژی یەکێکە لە ئاڵۆزترین و پڕژانترین تەنگژە و ئاریشەکانی کۆمەڵناسیی هاوچەرخ کە لە شیکارییە نوێێەکاندا سنووری قەیرانی کەسی یان نەخۆشیی دەروونی تێدەپەڕێنیت و دەبێتە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی. کۆمەڵناسیی مۆدێرن بە جەختکردنەوە لەسەر پێکهاتە سیاسی، ئابووری و کولتوورییەکان، سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە؛ چۆن ناهاوسەنگییەکانی کۆمەڵگە، کولتوور، گوشاری سیاسی و داڕمان یان قەیرانی ئابووری و بژیوی ژیان دەبنە هۆکاری بەرزبوونەوەی ڕێژەی خۆکوژی. لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، بەتایبەت لە سەردەمی هاوچەرخی لە جوغرافیای ئێران و کوردستان، ئەم دیاردەیە سنوورەکانی خەمۆکیی تاکی بەزاندووە و بووەتە ئاوێنەی باڵانوێنی قەیرانی ئابووری، گوشاری ئەمنی و سیاسی، نادادپەروەری و هەڵاواردن و… . بۆ تێگەیشتن و بەرچاوڕوونی زیاتر لەسەر ئەم بابەتە، پێویستە سەرەتا لە ڕوانگەی بیرمەندانی کۆمەڵناسییەوە چەمکسازی بۆ بابەتەکە بکەین و دواتر لەسەر واقعی مەیدانی و ڕەوشی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەی ئێران، جیاکارییەکان لە کوردستان و قەیرانە جۆربەجۆرەکان لە ژێر سێبەری شەڕ، ڕووداوەکانی دوای بزووتنەوەی ژینا و بەتایبەت خەزەڵوەری ١٤٠٤، کورتە باسێک بوروژێنین.
لە داڕشتنی چوارچێوەی تیۆریی کۆمەڵناسیدا، کەسایەتی “ئێمیل دورکهایمـ”ـی فەرەنسی لە کتێبە ناسراوەکەی خۆیدا لەژێر ناوی “خۆکوژی” (Le Suicide – 1897) دوای توێژینەوەیەکی زانستی و مەیدانی، سەلماندوویەتی کە ڕێژەی خۆکوژی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئاستی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و پێکەوەبەستراوەیی کۆمەڵایەتییەوە هەیە. دورکهایم لە پۆلێنکاری خۆیدا، چوار جۆر خۆکوژی لە یەکتر جیا دەکاتەوە کە لە کۆنتێکستی ئێران و کوردستاندا دوو جۆریان زۆرترین سەنگ و شوێنیان هەیە:
یەکەمیان خۆکوژیی “ئانۆمیکـ”ـە کە کاتێک ڕوو دەدات کۆمەڵگە تووشی داڕمانی بەهاکان، شۆکی ئابووری یان گۆڕانکاریی توند و خێرا دەبێتەوە. لە باری ئانۆمی یان بێنەزمیی کۆمەڵایەتیدا، ڕێکخستنە نەریتییەکان دەڕووتێنەوە و تاک هەست بە ونبوون، بێئاسۆیی و بەتاڵیی نۆرمەکان دەکات.
دووەمیان خۆکوژیی “فاتالیستیک” یان چارەنووسگەریە و کاتێک ڕوو دەدات کە سیستەمی سیاسی یان کۆمەڵایەتی توندترین یاسا و کۆنتڕۆڵ بەسەر تاکدا دەسەپێنێت و تەواوی دەرگاکانی ئازادی و هیوای لێ دادەخات، بە شێوەیەک تاک خۆکوژی وەک تاقە ڕۆچنەی ڕزگاربوون لە جەبر و ستەمکاری دەبینێت.
لە لایەکی تریشەوە، “پیر بۆردیۆ”، هەنگاوێک ئەولاتر دەڕوا و بە دیاریکردنی چەمکەکانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و سەرمایەی ڕەمزی (کەرامەت، شکۆ، بڕوابەخۆبوون)، نیشانی دەدات کاتێک کۆمەڵگەیەک لەلایەن دەسەڵاتەوە تووشی داماڵینی ئابووری و ڕەمزی دەکرێت و بڕست و جووڵە لە دامەزراوە مەدەنییەکان دەبڕدرێت، هاووڵاتییان تۆڕی پشتیوانیی کۆمەڵایەتی لە دەست دەدەن؛ بەمەش هاوسەنگیی “هابیتۆس”، (برتییە لە کۆمەڵێک دابونەریت، ڕەفتاری ڕاهاتوو، نەخشەی بیرکردنەوە و هەستکردن کە لە ئەنجامی ئەزموونی ژیانی ڕابردوو و ژینگەی کۆمەڵایەتی کە ڕۆچوونەتە ناخی تاک و بوونەتە سروشتی دووهەمی جەستەی مرۆڤ و تاک) تێک دەچێت و گوشارە پێکهاتەییەکان بەڕاستەوخۆیی لەسەر جەستە و دەروونی تاک کۆ دەبنەوە.
هاوکات لە شیکردنەوەی خۆکوژیی ژناندا، تیۆریستە فێمێنیستەکان جەخت لەسەر پێکهاتەی باوکسالاریی پاتەکراوە و گوشاری دووفاقی دەکەنەوە؛ ژنان لە ناوچە پەراوێزخراوەکاندا لەلایەک لە ڕێگەی میدیا و پەروەردەوە ئاگاداری و زانیاری لەهەمبەر مافەکانی خۆی پەیدا دەکەن، بەڵام لەلایەکی ترەوە لە ناو جەبر و نەریتی چەقبەستوو و یاسای جیاکارییەکاندا بەند دەکرێت، کە ئەم دژایەتییە پارادۆکسیکاڵ و قووڵە ڕێگەخۆشکەرە بۆ دیاردەی خۆکووژی بەتایبەت لە رێگەی خۆسووتاندن.
سەیرکردنی ڕێژەی خۆکوژی لە کۆمەڵگەی ئێراندا وەک کەمتەرخەمی یان نەخۆشیی دەروونی، سادەکردنەوەی کێشەکەیە، چونکە ئێران لەژێر سێبەری حوکمڕانییەکی ئایدیۆلۆژیدا بەرەوڕووی زنجیرەیەک قەیرانی پێکهاتەیی بووەتەوە. دابەزینی بەردەوامی هێزی کڕین، هەڵئاوسانی بێبەزەییانە، ڕێژەی بەرزی بێکاریی گەنجان و خوێندەواران و نادیاریی پاشەڕۆژ، کۆمەڵگەی ئێرانییان تووشی داڕمانی ئانۆمیک کردووە. هاوکات نەبوونی هیچ دەلاقەیەک بۆ چاکسازی یان ئازادییە تاکەکەسییەکان و داخرانی ڕەهای کایەی سیاسی، هەستی بێدەرەتانی و دەسبەسەراگرتنی ئاسۆی پاشەڕۆژی لای نەوەی نوێ بە شێوەیەکی مەترسیدار وێنا کردووە.
لەلایەکی دیکەشەوە، کوردستان وەک جوغرافیایەکی سیاسیی تایبەت لە ئێرانی هاوچەرخدا، بەرەوڕووی پڕۆژەیەکی ئەنقەست و سیستەماتیکی پەراوێزخستن بووەتەوە؛ پڕۆژەیەک کە تەواوی ڕەهەندەکانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی لە خۆ دەگرێت و لە بنەڕەتدا بەتەواویی پۆلیتیکیزەکراو و سیاسییە.
لە ڕووی سیاسییەوە، حاکمییەتی ناوەندگەرا لە ڕێگەی ئەمنیکردنی بەردەوامی فەزای گشتی و بێبەشکردنی ڕەهای نەتەوەی کورد لە بەشداریی ڕاستەقینە لە بڕیاردانی سیاسی، ڕوانگەیەکی کولۆنیالیستی بەرامبەر ئەم ناوچەیە ڕۆ ناوە. ئەم جیاکارییە سیاسییە، ڕاستەوخۆ دەبێتە سەرمەشقی جیاکاریی ئابووری؛ بە چەشنێک کە بەراوردکردنی کوردستان دەگەڵ پارێزگا ناوەندییەکان، ئاستێکی مەترسیدار لە بێکاریی پێکهاتەیی، هەژاریی سیستماتیک و نەبوونی ژێرخانی پیشەسازی دەستنیشان دەکات؛ دۆخێک کە خەڵکی ناوچەکەی ناچار بە ئەزموونکردنی دیاردەی سەخت و خوێناویی وەک “کۆڵبەری” و بێهیوایی گشتی کردووە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە، ئەم زەبرە سیاسی و ئابوورییانە لەسەر جەستەی پەراوێزخراوترین توێژەکان ڕەنگ دەدەنەوە؛ بۆ وێنە، دیاردەی تراژیدیی خۆسووتاندنی ژنان دراماتیکیترین شێوازی بەرەنگاربوونەوە و دەربڕینی ناڕەزایەتییە. ژنێک کاتێک جەستەی خۆی دەکاتە سووتمانی ئاگر، لە ڕاستیدا لە بێدەنگترین و بەشۆکترین دۆخیدا بەربەرەکانێی هەردوو پێکهاتەی تەواوکەری یەکتر دەکات؛ واتە ستەمی ئایدیۆلۆژی و سیستەماتیکی دەسەڵاتی سیاسی لە لایەک و پێکهاتەی چەقبەستووی نەریت و باوکسالاریی نێوخۆیی لە لایەکی دیکەوە. بەم شێوەیە، مێژووی بەردەوامی سەرکوت، شەڕ و دەستەڵاتداریەتیی ئەمنی، جۆرێک لە ترۆمای بەکۆمەڵ و خەمۆکیی پێکهاتەیی لە بیری کۆمەڵایەتی و جەستەی هاووڵاتیی کورددا چاندووە.
یەکێک لە دڵتەزێنترین و قووڵترین لایەنەکانی دیاردەی خۆکوژی لەم ساڵانەی دواییدا لە ئێران و کوردستان، شۆپاندنی دیاردەی خۆکوژیی دادخوازان و چالاکوانانە لە دوای شۆڕشی ژینا (ژن، ژیان، ئازادی) و بەتایبەت ناڕەزایەتی و مانگرتنەکانی دواتری وەک ١٨ و ١٩ی خەزەڵوەر. ئەم شەپۆلە لە کۆتاییهێنان بە ژیان لای ئەندامانی بنەماڵەی شەهیدان، دەسبەسەرکراوان یان ئەو گەنجانەی لە شۆڕشەکەدا تووشی نەخۆشی دەروونی و جەستەیی ببوون، لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی سیاسییەوە هەڵگری ئاماژەیەکی دژوار و قووڵە. دادخوازی وەک کردارێکی کۆمەڵایەتی، هەوڵێکە بۆ مانادانەوە بە ئازار و قوربانیدان؛ کاتێک سیستەمی سیاسی نەک هەر دادپەروەری دابین ناکات، بەڵکوو بە بەردەوامی گوشاری ئەمنی، هەڕەشە، گرتن و بێڕێزی دەخاتە سەر بنەماڵەی مافخوازان و دادخوازان، هەستی بێهیوایی پێکهاتەیی لای تاک بەرز دەکاتەوە. دادخواز کاتێک دەبینێت ڕێگاکانی گەیشتن بە حەقیقەت و دادپەروەری بەتەواوی بلۆک کراون، تووشی جۆرێک لە دەسبەسەراگرتنی ڕەهای ژیان دەبێتەوە.
هاوکات دوای سەرکوتی توندی ناڕەزایەتییەکان لە ڕووداوەکانی خەزەڵوەردا، کەشی داپۆشراو لە توندوتیژیی دەوڵەتی و نیزامی شارەکان جێگیر کرا؛ گەنجانێک کە لە شەقامەکاندا ئەزموونی جۆرێک لە یەکگرتوویی و لووتکەی پێکەوەبەستراوەییان کردبوو، دوای سرەوتنەوەی شۆڕشەکە و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دیواری توندی سەرکوت و لەسێدارەدان، تووشی ترۆمای توندی دوای شۆک، شەپۆلێک لە داڕمانی دەروونی و چۆڵبوونی سەرمایەی جەماوەری بوونەوە. لەم دۆخەدا خۆکوژیی هەندێک لە ئەندامانی بنەماڵەی دادخوازان، ئاوێنەی وڵامدانەوەی دەروونی-کۆمەڵایەتی بوو بەرامبەر بەو زەبرە قورسەی کە لە سەریان کەلەبەر ببوو. تەنانەت لە هەندێک حاڵەتدا، کۆتاییهێنان بە ژیان لای ئەم کەسانە نەک لەسەر بنەمای لاوازی یان نەخۆشیی دەروونی، بەڵکوو وەک دواهاوار لە بەرانبەر سیستەمێکدا جێبەجێ دەکرێت کە تەواوی کەرەستەکانی ناڕەزایەتیی سیاسیی زەوت کردووە. ئەمە گێڕانەوەیەکی تراژیدییەکە لەوەی کە جەستە و ژیانی تاک دەبێتە تاقە گۆڕەپانێک کە دەستەڵات نەتوانێت بەتەواوی بڕیاری بە سەردا بدات، بەمەش بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕەمزیی تاڵ دەخولقێت.
لە کۆتاییدا، خۆکوژی لە ئێران و کوردستان، بەتایبەت دوای ڕووداوەکانی شۆڕشی ژینا و گوشارە ئەمنییەکانی دواتری وەک ١٨ و ١٩ی خەزەڵوەردا، بە هیچ شێوەیەک ئاریشەیەکی دەروونیی تایبەتی یان زادەی ڕێکەوت نییە، بەڵکوو ئاکامێکی کۆمەڵایەتی-پێکهاتەییە کە لە یاسا و سیاسەتە چەوتەکانی دەستەڵاتی سیاسی، داڕمانی ئابووری، جیاکاریی نەتەوەیی و ڕەتکردنەوەی دادخوازیی سیستماتیکەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک سیستەمێک دەرگاکانی دادپەروەری، ئازادی و هیوا و گەشەی ئابووری دادەخات، ڕێژەی خۆکوژیی ئانۆمیک و فاتالیستیک لە کۆمەڵگەدا سەر هەڵدەدەن؛ بۆیە بۆ چارەسەری ئەم دیاردە تاڵ و ناشیرینەی کۆمەڵگە، پێویستی بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە پێکهاتەی سیاسی، دەستەبەرکردنی دادپەروەری بۆ بنەماڵە دادخوازەکان، کۆتاییهێنان بە جیاکارییە نەتەوەیی و ئابوورییەکان و بنیاتنانەوەی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و ئاسۆی ڕوون بۆ گەلانی ئێران و کوردستان هەیە.





